Fangelsi og menning

Þessa mynd gerði fangi á listanámskeiði í fangelsi.

Um þessar stundir er sýnd þáttaröð í Ríkisjónvarpinu þar sem skyggnst er inn í líf fanga og fangelsa. Allir hafa sögu að segja sem skýrir að hluta til hvers vegna lífi þeirra er svo komið sem fram kemur í þáttunum. Í samtölum við hvern og einn kemur fljótt fram menningarumhverfi það sem hann eða hún hefur alist upp við. Hver manneskja ber með sér menningu.

Mörgum þykir reyndar ekki við hæfi að tala um menningu í sömu andrá og fangelsi. Telja slíka staði ekki tengjast menningu á neinn hátt heldur jafnvel þvert á móti ómenningu. Ómenning er ekki menning, og svo er hnussað. En auðvitað byggir allt á því hvernig hlutir og fyrirbæri tilverunnar eru skilgreindir. Þannig gæti „ómenning“ verið ein tegund menningar eftir því hver skilgreinir hvað telst vera menning og hvað ekki. Skilgreiningin getur komið úr efri lögum samfélagsins og hinum menntaða hluta þess. Slíkar skilgreiningar ganga ekki alltaf upp þegar komið er að menningarlegri starfsemi hversdagslegra manna og þess vegna verða þeir sjálfir að skilgreina sína menningu en láta ekki aðra um það. Menning er nefnilega afstæð. Þess vegna er allt menning í víðtækum skilningi!

Menning er semsé í hugum margra einhvers konar æðri starfsemi á sviði lista og mennta sem er jafnvel kölluð hámenning ef hún þykir taka fram hversdagslegri menningu. Þá horfa menn svo dæmi sé tekið til sinfóníutónleika þar sem hljóðfæraleikar sitja eða standa prúðbúnir við hljóðfæri sín. Eða málverkasýninga í fallegum sölum þar sem allt ilmar kannski af þykkum olíulitum. Og ekki má gleyma ritlistinni. Þátttaka í slíkri menningarstarfsemi telst líka til menningar – þú ræktar menninguna og um leið ertu þátttakandi í henni. Einfaldasta dæmið er bóklestur. Það er menningarleg athöfn einstaklingsins hvort heldur hann er með í höndunum Brennu-Njálssögu eða Ísfólkið enda þótt margir telji það fyrrnefnda til hámenningar og það síðarnefnda til lágmenningar.

Stundum er talað um fangelsismenningu. Hún er oft flokkuð sem afkimamenning. Einhverjir myndu segja hiklaust ómenning. Fangelsið er þá afkimi í veröldinni og mjög sérstakur í augum margra þar sem margt er öðruvísi en annars staðar. Sá jarðvegur sem margir fangar koma upp úr er með öðrum hætti en hinna sem fyrir utan standa. Sameiginleg lífsreynsla þjappar í mörgum tilvikum mönnum saman eins og brokkgeng skólaganga og kynni af sérfræðingum kerfisins frá því þeir gengu inn í leikskólann og stungu kannski síðan af út úr grunnskólanum – og margir þeirra koma úr sama borgarhverfi. Þeir kannast hver við annan áður en þeir sjást! Fangarnir glíma oft við sameiginlega vanda sem er af margvíslegum toga. Það getur verið fíkn, ofvirkni, athyglisbrenglun, og alls kyns raskanir. Slíkt setur auðvitað mark sinn á manninn. Nú húðflúrið, tattúin, eru áberandi þáttur í þessum menningarafkima, og hér fyrrum voru þau í það minnsta tákn um að viðkomandi væri hluti af hópnum.

Sagan er stysta leið milli manna, svo er oft sagt. Og fangar segja sögur sem ekki eru í augum allra uppbyggilegar. En frá þeim verður aldrei komist. Frásögn er með elstu menningarlegu fyrirbærum mannkynsins. Að segja frá því sem á daga þína hefur drifið – og það sem hæst hefur borið í lífi hvers og eins. Það er þín frásögn, upplifun, sumt af því eru hreinar og beinar staðreyndir, annað staðreyndir í listrænum búningi, ofnar inn í skynjun og tilfinningar. Sumt er uppspuni og annað ímyndun. Allt fléttast saman í frásögn. Það eru sögur og sögusvið sem samfangarnir kannast við. Oft er hver saga annarri lík því vettvangurinn eru undirheimar, heimur afkimamenningarinnar, sem áheyrandinn er í flestum tilvikum kunnugur. Sagan er kannski hetjusaga í augum frásagnarmannsins, hvernig hann framdi glæp sem er kannski í augum hans þrekvirki. Hvernig leikið var á verði laganna og komið sér í skjól einhvers staðar. Sögur um afbrot og flótta. Um glæpi. Dóp og rugl. Meðferðarsögur og sögur af fólki sem hefur andúð á hinu hefðbundna samfélagi og finnst það vinna á móti sér. Kannski hversdagslegar sögur hjá mörgum og þær ásamt öðrum eru órjúfanlegur hluti af afkimamenningunni, eða menningunni á þessum tiltekna stað í tilverunni sem heitir fangelsi. Spyrja má hvort slík menning sé jákvæð eða neikvæð.

Sumir fangar skrifa sögur og ljóð. Mála og leika á hljóðfæri. Og aðrir fást jafnvel við tónsmíðar. Enn aðrir tefla –  skák er andans íþrótt.

Fangelsi eru því menningarstaðir fyrir sitt leyti eins og aðrir staðir.  Hins vegar mætti styrkja menningu þeirra og kynna þar í ríkari mæli ýmsar tegundir menningar. Það er til dæmis undravert að málverk skuli ekki hanga uppi í öllum fangelsisdeildum. Í flestum stofnunum ríkisins eru málverk á veggjum sem ríkið á og lánar eða leigir stofnunum til að prýða þær og vekja upp menningarlegar tilfinningar. Og ríkið á urmul af listaverkum sem geymd eru hér og þar. Það mætti gera tilraun á fangadeildum og setja þar upp listaverk og sjá hvort þau fái ekki vera í friði. Eftirprentanir má og nota ef út í það er farið. Þá eru stundum ágætir listmálarar í hópi fanga.

Horfum á þessa athyglisverðu þætti sem sýndir eru undir heitinu Paradísarheimt og veltum fyrir okkur þeirri menningu sem einstaklingar bera með sér. Og hvers konar menningu við þurfum að bjóða börnum upp á svo þau verði farsælir einstaklingar og villist ekki af leið – týni Paradís hins heilbrigða hversdags.

By | 2018-02-18T22:51:30+00:00 18. febrúar 2018|Efst á baugi|